Bewustzijn: helder of minder alert

Zoals we al in de vorige blogs en in de modules hebben besproken, is dementie een ongrijpbare en moeilijke ziekte die veel impact heeft op de persoon zelf, maar ook op de omgeving. Naast dat er veranderingen zijn in de cognitie (dus bijvoorbeeld in iemands geheugen, aandacht of taalgebruik), zijn er vaak ook veranderingen in iemands gedrag, karakter of persoonlijkheid. Daarnaast zien we vaak dat iemands bewustzijn wisselend kan zijn. En daar wil ik vandaag in deze blog bij stilstaan.

Want hoe zit dat nu precies? Wat is het bewustzijn? Wat houdt dat in en wat kan je zien bij jouw naaste of persoon met dementie?

Soms is iemand helder en alert, op andere momenten juist verward en minder bewust van zijn of haar omgeving. Bewustzijn is het vermogen om je bewust te zijn van jezelf en je omgeving. Het betekent dat je kunt denken, voelen, en begrijpen wat er om je heen gebeurt. Er zijn drie vormen van bewustzijn, namelijk het zelfbewustzijn, omgevingsbewustzijn en het sociaal bewustzijn. Zelfbewustzijn betekent dat je weet wat je denkt, voelt en doet. Je begrijpt je eigen emoties en gedachten. Bijvoorbeeld, als je boos bent, weet je dat je boos bent en waarom. Omgevingsbewustzijn betekent dat je oplet wat er om je heen gebeurt. Je merkt de mensen, dingen en gebeurtenissen in je omgeving op. Bijvoorbeeld, als je op straat loopt en ziet dat een auto te hard rijdt, ben je je bewust van het gevaar. Sociaal bewustzijn betekent dat je rekening houdt met de gevoelens en situaties van andere mensen. Je begrijpt hoe anderen zich voelen en wat ze nodig hebben. Bijvoorbeeld, als je ziet dat iemand verdrietig is, vraag je of je kunt helpen.

Nu is het zo dat dit bij mensen met dementie minder goed werkt. En begrijpelijk vraagt dit om aanpassing van de mantelzorgers, zodat de benadering en de zorg goed aansluit bij de persoon met dementie.

Bij vasculaire dementie, een vorm van dementie die wordt veroorzaakt door problemen met de bloedvaten in de hersenen, zien we vaak een wisselend beeld in bewustzijn (leer hier meer over in module 2). Iemand kan het ene moment heel helder zijn en goed contact maken, maar op een ander moment verward en afwezig zijn. Dit komt doordat de doorbloeding van de hersenen verstoord is, wat invloed heeft op de werking van de hersenen. Stel je voor dat je zorgt voor je vader die vasculaire dementie heeft. ’s Ochtends is hij helder, weet hij precies wat er om hem heen gebeurt, en kan hij zelfs een gesprek voeren over wat hij op het nieuws heeft gezien. Maar later op de dag kan hij meer verward raken, zijn gedachten lijken dan alle kanten op te gaan, en hij weet niet meer waar hij is. Als mantelzorger kan dit lastig zijn, omdat je je telkens moet aanpassen aan zijn toestand.

Hoe ga je hiermee om als mantelzorger?

Wanneer iemand met dementie helder en alert is, kun je een gesprek voeren zoals je dat gewend bent. Stel open vragen, luister naar wat de persoon te zeggen heeft, en probeer samen herinneringen op te halen. Dit zijn de momenten waarop je echt contact kunt maken.

Als iemand verward is, is het belangrijk om een andere benadering te kiezen. Wat kan je dan bijvoorbeeld doen?

• Probeer niet te veel vragen te stellen of de persoon te dwingen iets te doen wat hij of zij niet begrijpt. Laat jouw naaste even met rust, zet wellicht wel even de tv of de radio aan (rustig programma) en geef jouw naaste de tijd om wat alerter te worden of te wennen aan de omgeving. Kijk na enkele minuten of hij of zij al wat meer helder en alert is.

• Probeer de omgeving kalm en vertrouwd te houden.

• Soms kan het helpen om af te leiden met een activiteit die de persoon fijn vindt, zoals samen een kopje thee drinken of naar rustige muziek luisteren.

• Maak contact door even iemand aan te raken en zijn of haar naam te zeggen. Wacht totdat je contact hebt, voordat je iets van iemand vraagt.

• Blijf rustig, bied eenvoudige keuzes aan ("Wil je kaas of worst op je boterham?" in plaats van: "Wat lust je op je boterham?").

• Als je iets aan jouw persoon met dementie vraagt, wacht dan enkele tellen (7 seconden). Dit geeft jouw naaste de tijd om te verwerken wat er gezegd is.

Herken jij de verschillende momenten van alertheid en wat minder bewustzijn van de omgeving bij jouw naaste? Wat doe jij om jouw naaste hierin te begeleiden? Laat het weten in de reacties!