Gedragsverandering door Apathie

De laatste paar maanden heeft Anna gemerkt dat haar moeder steeds meer teruggetrokken en ongeïnteresseerd lijkt te zijn. Mevrouw van der Linden lijkt weinig interesse te tonen in activiteiten die ze vroeger graag deed, zoals wandelen in het park of het bijwonen van bijeenkomsten van het vrouwenclubje in de buurt. Ze brengt nu veel van haar tijd door voor de televisie, maar lijkt niet echt betrokken te zijn bij wat er op het scherm gebeurt.

Anna maakt zich zorgen over haar moeder en merkt op dat ze ook moeite heeft om zich te concentreren en beslissingen te nemen. Ze lijkt minder betrokken te zijn bij haar persoonlijke verzorging en vergeet soms zelfs haar medicijnen in te nemen. Het lijkt alsof ze gewoon de interesse en motivatie heeft verloren om voor zichzelf te zorgen.

Wat is er met mevrouw van der Linden aan de hand?

Apathie is een veelvoorkomende aandoening en gedragsverandering bij dementie. Ongeveer de helft van de mensen met dementie krijgt hiermee te maken. Een ander woord voor apathie is lusteloosheid. Apathie is te herkennen aan een vermindering van initiatief en spontaan gedrag. Iemand kan daarnaast minder emoties uiten en minder interesse krijgen in activiteiten die hij of zij voorheen wel leuk vond en sociaal contact. Dit zie je bijvoorbeeld bij mevrouw van der Linden, voorheen vond ze het leuk om te wandelen in het park en bijwonen van het vrouwenclubje, nu toont zij hier geen interesse meer in, zit ze veel voor de televisie en interesseert dit haar weinig.

Bij apathie is het belangrijk dat we het onderscheid duidelijk maken tussen apathie en depressie. Je kan namelijk ook bij iemand met een depressie zien dat hij of zij zich terugtrekt, niet meer graag sociale contacten opzoekt en minder plezier en interesse heeft. Toch is er een groot verschil. Bij depressie zien we vaak wél emoties, zoals somberheid en verdriet. Somberheid kan een reactie zijn op veranderingen in de levensloop of bijvoorbeeld op rouw en verlieservaringen. Bij apathie worden deze veranderingen in de vermindering van initiatief, spontaan gedrag en emoties niet verklaard door bovenstaande voorbeelden. 

Wanneer wordt apathie dan vastgesteld?

Een arts of psycholoog kijkt vaak naar verschillende criteria:

• Er moet sprake zijn van afname van initiatief, interesse en emoties. Minimaal twee van deze symptomen moeten aanwezig zijn. 

• Er moet minimaal 4 weken sprake zijn van deze symptomen.

• Deze symptomen leiden tot beperkingen, bijvoorbeeld op persoonlijk of sociaal vlak. 

• Er is geen andere verklaring voor de symptomen, zoals bijvoorbeeld rouw, verdriet, depressie, een delier, pijn, een ziekte, slecht zien of horen of bijwerkingen van medicijnen. 

Hoe wordt apathie veroorzaakt?

Apathie wordt direct veroorzaakt door veranderingen in de hersenen. Door schade aan de hersenen, die veroorzaakt wordt door de dementie, is apathie vaak bijkomstig. Zoals ik in module 3 heb uitgelegd, zijn er verschillende vormen van dementie. Deze verschillende vormen zorgen allemaal op hun eigen manier voor schade aan de hersenen. En tóch wordt bij al deze vormen vaak apathie gezien. Dit rijst bij mij de vraag; wat gebeurt er dan precies in die hersenen dat ervoor zorgt dat zoveel mensen last krijgen van apathie? Daar ben ik voor jou ingedoken!

Er zijn verschillende gebieden of systemen in de hersenen die invloed kunnen hebben op het ontstaan van apathie:

• Allereerst kan er sprake zijn van een verstoring in de neurotransmittersystemen. Neurotransmitters zijn eigenlijk stofjes in de hersenen die signalen doorgeven. Neurotransmitters zoals dopamine, serotonine en noradrenaline spelen een heel belangrijke rol bij motivatie en beloning. Bij sommige vormen van dementie (denk aan Parkinson dementie) zien we dat er verstoringen zijn in deze neurotransmittersystemen, wat leidt tot minder motivatie en interesse in activiteiten. 

• Daarnaast kan er sprake zijn van schade aan de frontale hersengebieden, het deel van de hersenen wat recht achter ons voorhoofd zit. Deze frontale hersenkwab is betrokken bij het plannen, bij het nemen van beslissingen, het initiëren van ons gedrag en het reguleren van onze emoties. Wanneer er schade is aan dit deel van de hersenen (bijvoorbeeld bij frontotemporale dementie of vasculaire dementie), kan dit ook leiden tot apathie doordat iemand letterlijk zijn gedrag niet meer kan plannen of aansturen. 

• Er kan sprake zijn van het verminderd functioneren van de gebieden die onze emoties reguleren, dat emotionele brein. Wanneer aan deze gebieden schade is, kan iemand misschien minder goed emotioneel reageren op prikkels en geen interesse meer tonen aan een ander. 

Oké, nu weten we wat meer over apathie en hoe het wordt veroorzaakt? Wat kan je dan doen als jouw naaste apathie heeft?

Ondanks dat jouw naaste het misschien niet meer aangeeft, is contact en het blijven ondernemen van activiteiten belangrijk. Je kan alleen niet verwachten van jouw naaste dat ze dit zelf initiëren, hij of zij heeft jouw hulp hierbij nodig. En dát kan lastig zijn als mantelzorger. Je doet namelijk je best, en dan reageert jouw naaste amper of hij of zij laat amper zien of jouw inspanning fijn of leuk vindt. 

Medicamenteuze behandelingen worden niet aangeraden bij apathie. Er wordt vaak gekozen en geadviseerd om apathie te behandelen door middel van gedragsinterventies. Dat houdt in dat je als naasten zorgt voor een passende omgeving en benadering om de apathie te behandelen en beïnvloeden.

Handvatten en tips:

• Onthoud dat jouw naaste niet zelf om hulp zal vragen. 

• Bedenk goed dat jouw naaste er zelf niets aan kan doen. 

• Maak contact door aanraking of oogcontact op dezelfde hoogte, neem hiervoor de tijd. 

• Probeer door een vaste dagstructuur jouw naaste te stimuleren om zich te verzorgen, naar het toilet te gaan en goed te eten en drinken. Het is belangrijk om herhaaldelijk dit te stimuleren. Gebruik indien nodig hiervoor een wekker of timer, zodat jouw naaste eraan herinnerd wordt wat hij of zij moet doen. 

• Zorg ervoor dat deze dagstructuur ook ergens geschreven staat, zodat hij of zij erop kan kijken en mogelijk hierdoor extra gestimuleerd wordt. 

• Kijk naar een dagstructuur die bij iemand past en plan deze ook niet te vol. Ook rust is belangrijk. 

• Stimuleer activiteiten die iemand leuk vindt én nog goed kan. Bewegingsactiviteiten zoals een klein stukje wandelen zijn altijd een goed idee!

• Geef niet te snel op, doe bijvoorbeeld de eerste handeling voor en moedig jouw naaste aan om hetzelfde te doen. 

• Maak je doelen kleiner, liever twee kleine activiteiten dan zes. 

Ik vond op het internet een animatiefilmpje van het UKON (Universitair Kennisnetwerk Ouderenzorg Nijmegen), wat ik erg helpend vond. Het is gemaakt voor zorgverleners, maar is natuurlijk net zo passend voor jou als naaste. 

https://www.youtube.com/watch?v=lyPa8jxPK00

Tips van het UKON:

• Neem de tijd om contact te maken. Ga bij uw naaste zitten, kijk hem/haar aan en leg een hand op de arm of schouder. 

• Ben tevreden met kleine reacties. Even oogcontact hebben, een korte glimlach of een reactie op uw vraag? Deze kleine reacties zijn voor iemand met apathie al veel. Probeer deze reacties te zien. Dat kan u helpen met vol te houden op moeilijke momenten. 

• Denk en doe samen. Bespreek met uw omgeving wat uw naaste fijn lijkt te vinden en wat niet. Het kan ook fijn zijn om samen iets met anderen te doen. Bijvoorbeeld koffie drinken samen met familie. Voor uw naaste kan meeluisteren voldoende zijn. 

• Genoeg is genoeg. Uw bezoek hoeft niet per se lang te zijn om waardevol te zijn. Als uw naaste na een kopje koffie drinken wegkijkt en moe is, is het genoeg. U heeft iets toegevoegd. 

Het is altijd verstandig om contact op te nemen met de huisarts en/of psycholoog voor een individueel benaderingsplan bij jouw naaste met dementie wanneer je er zelf niet uitkomt.

Bronnen: UKON, Zorg voor Beter, www.verdermetparkinson.nl, Dementiezorg in de praktijk - deel 1, Dementie, hoe ga je ermee om?, Handboek Doen bij Depressie