Gedragsverandering door Wanen

Bij meneer Peters, een 72-jarige man, is het afgelopen jaar dementie vastgesteld. Zijn kinderen merkten dat hij steeds wat vergeetachtiger werd en zich vergiste in de dagen en de tijd. Thuis wonen gaat nog, met veel hulp van zijn betrokken buren, kinderen, de thuiszorg en dagbesteding. De laatste tijd merkt zijn omgeving dat meneer Peters steeds vaker angstig en achterdochtig lijkt te zijn.

Volgens de kinderen is meneer Peters ervan overtuigd dat de medewerkers op de dagbesteding hem proberen te vergiftigen. Hij heeft het idee dat zij niet alleen daar kwade bedoelingen hebben, maar ook contact opnemen met de thuiszorg en langskomen bij de buren om hem, via de medicijnen of via het eten dat de buren voor hem klaarmaken, kwaad te doen. Meneer Peters weigert het eten dat hem wordt aangeboden en is ervan overtuigd dat zijn buren zijn omgekocht om hem te schaden. Deze overtuigingen hebben geleid tot heftige confrontaties tussen meneer Peters, de thuiszorg en zijn buren, waardoor de sfeer gespannen is geworden. Hij gelooft vastberaden dat hij het doelwit is van een complot tegen hem.

Wat is er met meneer Peters aan de hand?

Meneer Peters heeft last van wanen. Wanen zijn foute overtuigingen over de werkelijkheid, over zichzelf en/of anderen, die moeilijk te corrigeren zijn. De persoon die eraan lijdt, zal deze overtuiging als volledig waar beschouwen. Wanen hebben bij ouderen vaak betrekking op bekende personen in hun omgeving, zoals de buren, de kinderen of verzorgenden. De aandacht is steeds gericht op allerlei signalen die de foute overtuiging (naar zijn of haar idee) zou kunnen versterken. 

Wat voor soort wanen zijn er dan?

• Paranoïde wanen, waarbij iemand ervan overtuigd is dat hij of zij achtervolgd wordt, vergiftigd wordt of besloten wordt;

• Jaloerse wanen, waarbij iemand ervan overtuigd kan zijn dat zijn of haar partner vreemdgaat, zelfs als daar geen enkele aanwijzing voor is;

• Somatische wanen, waarbij iemand vreemde overtuigingen heeft over zijn of haar lichaam. Iemand kan denken dat hij of zij een ernstige ziekte heeft, een lichaamsdeel mist of vervormd is;

• Grootheidswanen, waarbij iemand gelooft dat hij of zij een bijzondere macht, status of identiteit heeft. Bijvoorbeeld dat iemand denkt dat hij of zij beroemd is, een uitverkoren profeet is of een genie met een buitengewoon talent;

• Seksuele wanen, waarbij iemand onjuiste overtuigingen heeft over seksuele relaties, aantrekking of identiteit. Een voorbeeld hierbij is dat iemand bijvoorbeeld kan denken dat hij of zij een bijzonder aantrekkelijke uitstraling heeft, waardoor hij of zij overtuigd is dat anderen verliefd op hem of haar zijn.

Hoe ontstaan wanen?

De oorzaak achterhalen van wanen kan lastig zijn. Het is afhankelijk van de specifieke omstandigheden en de onderliggende aandoening (denk aan de vorm van dementie bijvoorbeeld). Enkele factoren die kunnen bijdragen aan het ontstaan van wanen zijn:

Neurologische en biologische factoren: Veranderingen in de hersenen, zoals afwijkingen in bepaalde neurotransmitters (chemische boodschappers in de hersenen), kunnen van invloed zijn op de manier waarop informatie wordt verwerkt en geïnterpreteerd, wat kan leiden tot wanen.

Genetische aanleg: Er is een genetische component in sommige psychische aandoeningen die gepaard gaan met wanen, zoals schizofrenie. Mensen met een familiegeschiedenis van psychotische stoornissen lopen mogelijk een groter risico op het ontwikkelen van wanen.

Omgevingsfactoren: Traumatische gebeurtenissen, stressvolle situaties, sociaal isolement en andere omgevingsfactoren kunnen bijdragen aan het ontstaan of verergeren van wanen bij mensen die daar gevoelig voor zijn.

Medische aandoeningen: Soms kunnen medische aandoeningen, zoals hersenletsel of infecties leiden tot symptomen van wanen. Een veel voorkomend voorbeeld bij ouderen met dementie hierbij is bijvoorbeeld het doormaken van een delier. 

Het is belangrijk op te merken dat wanen vaak een complexe combinatie van factoren hebben die hun ontstaan en persistentie beïnvloeden. Een grondige evaluatie door een gekwalificeerde professional is essentieel om de onderliggende oorzaak van de wanen vast te stellen en een passende behandeling te bieden.

Wat kan je als naaste doen?

• Allereerst is het belangrijk om altijd de huisarts en/of psycholoog te raadplegen. Wanen kunnen veroorzaakt worden door lichamelijke oorzaken, zoals een infectie of een delier. Het is goed om dit uit te sluiten door de arts of psycholoog. 

• Ga de beschuldigingen na die jouw naaste uit. Wat maakt dat hij of zij dit zegt of denkt? Vat jouw naaste dingen verkeerd op? Kijk of je de aanleiding van de foute overtuiging kan herleiden. 

• Als jouw naaste over een waan praat, is het altijd goed om eerst te luisteren. Hij of zij is ervan overtuigd dat dit écht zo is. Door direct iemand tegen te spreken, raak je elkaar kwijt in het contact. Het gaat om een balans tussen direct tegenspreken en er volledig in meegaan. 

• Een mogelijkheid is om de gedachte en ervaring te verwoorden. Je laat de foute overtuiging dan ‘intact’ voor jouw naaste (je spreekt het niet tegen) en kan je eigen ervaring ernaast zetten. Bijvoorbeeld: “Pap, je zegt dat de buren tegen je zijn, je denkt dat ze je pijn willen doen. Zelf merk ik dat ze goed over je praten en je erg waarderen.”

• Bij irreële doelen, zoals “Ik moet me klaarmaken, want ik ga vanmiddag op date met de zuster van de thuiszorg.” kan je ervoor kiezen om niet op de foute overtuiging te reageren, maar het goede en reële eruit te halen. “Pap, het is goed dat je je klaar gaat maken. Die date, dat weet ik niet, maar Janneke, de zuster komt vanmiddag langs, dus het is goed om aangekleed te zijn. 

• Hierna kan je proberen om in het gesprek over te gaan op een ander onderwerp. 

• Bied afleiding, maar zorg ook voor een goede structuur. Weten wat er komt en wat er van iemand verwacht wordt, zorgt voor duidelijkheid en daarmee ook veiligheid. 

Het is altijd verstandig om de huisarts en/of psycholoog te benaderen voor onderzoek waar de wanen vandaan komen (is het passend bij de dementie of worden deze veroorzaakt door een infectie?) en voor meer individueel passende adviezen.