De verschillende hersenfuncties en dementie: Perceptueel-motorisch functioneren

Deze week weer een nieuwe blog over de verschillende hersenfuncties en dementie. De afgelopen weken hebben we stilgestaan bij de complexe aandacht, het executief functioneren, leren en geheugen en taal. En dit keer weer een hersenfunctie met een naam, waarvan je denkt: pardon?! Het perceptueel-motorisch functioneren… ik ga in deze blog het proberen gemakkelijk uit te leggen. 

Perceptueel motorisch functioneren is hoe je hersenen en je lichaam samenwerken om te bewegen en dingen te doen. Het gaat om hoe je zintuigen (zoals zien, horen en voelen) informatie naar je hersenen sturen en hoe je hersenen die informatie gebruiken om je spieren aan te sturen. Dit helpt je om te lopen, fietsen, schrijven, tekenen, of zelfs om een bal te vangen.

Stel je voor dat je een kopje thee wilt pakken. Je ogen zien het kopje, je hersenen begrijpen waar het staat, en dan sturen je hersenen een bericht naar je hand en arm om uit te reiken en het kopje te pakken zonder te morsen. Dit hele proces is een voorbeeld van perceptueel motorisch functioneren.

Natuurlijk vallen hieronder ook weer enkele processen en begrippen die ervoor zorgen dat we in bovenstaand voorbeeld het kopje thee dat we zien staan, ook daadwerkelijk kunnen pakken en een slok van de thee kunnen drinken.

Visuele perceptie is hoe je ogen en hersenen samenwerken om de kop thee te zien. Je ogen sturen informatie naar je hersenen over de vorm, kleur en positie van de kop. Voorbeeld: Je ziet de kop thee op tafel staan. Je herkent de vorm van de kop en de kleur van de thee erin.

Visueelconstructievermogen is hoe je hersenen en handen samenwerken om iets te doen met wat je ziet. Hier gaat het om het beoordelen van waar de kop staat en hoe je je hand moet bewegen om het te pakken. Voorbeeld: Je bepaalt hoe ver je je hand moet uitstrekken en in welke richting om de kop thee op te pakken.

Perceptueel-motorisch vermogen is hoe goed je zintuigen en spieren samenwerken om de kop thee te pakken en naar je mond te brengen zonder te morsen. Voorbeeld: Je ogen zien de kop thee en je hersenen sturen signalen naar je hand en arm om de kop op te pakken. Je hand pakt de kop precies goed vast zodat je hem stevig kunt vasthouden.

Praxis is het vermogen om de juiste bewegingen te plannen en uit te voeren om de kop thee op te pakken en naar je mond te brengen. Voorbeeld: Je hebt eerder geleerd hoe je een kop moet oppakken en naar je mond moet brengen. Je hersenen herinneren zich die bewegingen en plannen de stappen die je moet nemen om een slok te nemen.

Gnosis is het vermogen om de kop thee te herkennen door het gevoel en de vorm, zelfs als je er niet direct naar kijkt. Voorbeeld: Terwijl je de kop in je hand houdt, voel je de warme, ronde vorm en weet je dat je een kop thee vasthoudt zonder ernaar te kijken.

Deze processen werken allemaal samen om ervoor te zorgen dat je succesvol de kop thee ziet, oppakt en een slok neemt.

Wat zien we terug in het perceptueel motorisch functioneren bij dementie, wanneer dit niet meer goed werkt?

Bij mensen met dementie kan het voorkomen dat er problemen ontstaan in het perceptueel motorisch functioneren. Dit betekent dat mensen met dementie moeite kunnen hebben met zien, herkennen, en bewegen. Als we terugkijken naar de begrippen die we net hebben besproken, kunnen we bij dementie het volgende zien.

Met betrekking tot de visuele perceptie kan het zijn dat het voor iemand moeilijk wordt om objecten goed te zien en te begrijpen wat ze zijn. Iemand met dementie kan een kop thee zien, maar moeite hebben om te herkennen dat het een kop thee is, of ze kunnen de afstand tot het kopje verkeerd inschatten.

Het visueelconstructievermogen kan verslechteren, waardoor het moeilijk wordt om goed te handelen op basis van wat iemand met dementie ziet. Het kan daardoor lastiger worden om bijvoorbeeld een puzzel te maken, ondanks dat iemand dit vaak deed. Vaak zien we dat iemand niet meer goed kan zien waar de stukjes dan zouden moeten liggen.

Daarnaast kan ook de samenwerking tussen wat je ziet en hoe je beweegt moeilijker worden. Het perceptueel-motorisch vermogen is hier verantwoordelijk voor. Als we het voorbeeld terug in gedachten nemen van het kopje thee, kan iemand met dementie de kop thee wellicht goed zien, maar moeite hebben met hun hand goed te sturen om de kop thee te pakken, zonder te morsen. 

Nog een reden dat het moeilijk wordt om een kop thee op te pakken, is als je vergeet hóe je dit altijd gedaan hebt. De praxis kan worden aangetast, wat betekent dat het plannen en uitvoeren van bekende bewegingen moeilijker wordt. Een persoon met dementie kan de handeling, die eerst zo vanzelfsprekend was, dat je er niet over na hoefde te denken, vergeten. Dit kan bijvoorbeeld ook bij het aankleden of scheren gezien worden. Ineens kan iemand niet goed weten hoe ze een kop thee moeten oppakken en naar hun mond moeten brengen.

Als allerlaatste kan het zo zijn dat de gnosis verminderd is, wat betekent dat het herkennen van objecten door gevoel moeilijker wordt. Iemand met dementie kan een kop thee in zijn of haar hand houden, maar niet begrijpen dat het een kop thee is, ook al voelen ze de vorm en warmte. Als we terugdenken aan module 1, waarin ik al kort vertelde over de hersenfuncties, kan je hierbij ook het voorbeeld van de sleutels terughalen. Iemand ziet de sleutels wel liggen op tafel (er is dus niets mis met het zien), maar weet niet meer dat dit “sleutels” zijn. Hij of zij kan dan blijven zoeken, terwijl jij denkt “hallo, ze liggen recht voor je neus?!”. 

Deze problemen kunnen het dagelijks leven van jouw naaste met dementie behoorlijk lastig maken, omdat ze niet alleen moeite hebben met denken en herinneren, maar ook met (voor ons) eenvoudige handelingen zoals het oppakken en drinken van een kop thee.

Tips en handvatten hoe je jouw naaste met problemen in het perceptueel-motorisch functioneren kan ondersteunen:

• Zorg voor voldoende licht, zodat jouw naaste dingen goed kan zien.

• Gebruik kleuren die goed opvallen om belangrijke dingen te markeren, zoals een witte bord op een donkere tafel. Wanneer je witte borden op een witte tafel gebruikt, kan het contrast slecht zijn, waardoor het moeilijker wordt voor jouw naaste om objecten te herkennen of ze goed te kunnen pakken.

• Gebruik voorwerpen die jouw naaste goed kent of vaak heeft gebruikt. 

• Schrijf eventueel op dingen wat het is, zodat je door middel van taal (woorden kunnen lezen) ondersteunt. 

• Maak gebruik van hulpmiddelen, zoals bekers met handgrepen die gemakkelijker vast te houden zijn.

• Laat eventueel een ergotherapeut in de thuissituatie meekijken, mogelijk zijn er nog andere hulpmiddelen voor handen waar je nog niet aan gedacht had! 

• En zoals altijd: toon begrip en wees geduldig als iets niet lukt of in één keer goed gaat bij jouw naaste. 

Wat zie jij terug in het perceptueel motorisch functioneren bij jouw naaste met dementie? Wat doe je om hem of haar hierbij te helpen? Laat het weten in de reacties hieronder!